W jednostkach certyfikujących systemy zarządzania, działających zgodnie z wymaganiami normy ISO/IEC 17021-1, proces certyfikacji składa się z następujących po sobie działań, w których poszczególne funkcje certyfikacyjne – m.in. przegląd wniosku i określenie czasu auditu, auditowanie, czy przegląd raportu i podejmowanie decyzji certyfikacyjnej – wykonuje personel jednostki.
W związku z dynamicznym rozwojem technologii i coraz szerszym wykorzystaniem sztucznej inteligencji, pojawia się pytanie:
Czy funkcje te mogą zostać w pełni przypisane do systemów opartych na sztucznej inteligencji?
Nie, bo kompetencje
Norma ISO/IEC 17021-1 jasno określa, że funkcje związane z procesem certyfikacji muszą być realizowane przez osoby kompetentne, a ich kompetencje muszą być potwierdzone, czyli odpowiednio udokumentowane i ocenione, zwykle w odniesieniu do wykształcenia, doświadczenia zawodowego oraz wiedzy technicznej i umiejętności interpersonalnych.
Dotyczy to w szczególności:
- Osób przeglądających wniosek o certyfikację – muszą one rozumieć zakres działalności klienta i potrafić określić zasoby niezbędne do realizacji auditu.
- Auditorów – muszą spełniać konkretne kryteria kompetencyjne (wiedza techniczna, doświadczenie, znajomość norm, umiejętności interpersonalne).
- Osób podejmujących decyzje certyfikacyjne – nie mogą to być osoby zaangażowane w audit, a ich decyzja musi być oparta na dowodach i rzetelnym przeglądzie wyników auditu.
Norma nie przewiduje możliwości całkowitego zastąpienia tych ról przez AI. Obowiązujące wymagania odnoszą się do kompetencji ludzkich, a systemy AI nie posiadają formalnie uznanych „kompetencji” w rozumieniu wiedzy i umiejętności.
Nie, bo odpowiedzialność i przejrzystość
Zgodnie z wcześniej przywołaną normą jednostka certyfikująca ponosi odpowiedzialność za decyzje w sprawie certyfikacji. Dodatkowo w przypadku gdy klient złoży odwołanie lub skargę to decyzja, w tym zakresie, powinna być podjęta, lub przeanalizowana i zatwierdzona, przez osobę, która poprzednio nie była zaangażowana w sprawę będącą przedmiotem skargi czy odwołania.
Wprowadzenie AI jako jedynego i pełnoprawnego uczestnika procesów certyfikacyjnych rodzi więc problemy prawne polegające na braku możliwości przypisania odpowiedzialności – kto odpowiada za błędną decyzję AI? Brak jest też możliwości zapewnienia osobowej niezależności AI oraz wyjaśnienia drogi dojścia do decyzji. Decyzja AI opierająca się na algorytmach i uczeniu maszynowym nie będzie przejrzysta dla drugiej strony.
Potencjał AI – wsparcie, ale nie pełne przejęcie
Gdy już się uspokoiliśmy, że AI nie zabierze nam pracy to pora się zastanowić czy jest w takim razie miejsce dla AI w certyfikacji? – oczywiście, że tak. AI może być skutecznym narzędziem wspomagającym proces certyfikacji, pod warunkiem, że ostateczna odpowiedzialność i decyzje pozostają w rękach kompetentnych osób.
Poniżej kilka z możliwych zastosowań AI w procesach certyfikacji:
- przy analizie dokumentów (np. automatyczne sprawdzanie kompletności wniosku, porównywanie danych, wstępna analiza dokumentów systemowych),
- generowanie raportów z audytów na podstawie danych wejściowych z checklist i formularzy
- przetwarzaniu dużych zbiorów danych auditowych (np. analiza trendów)
- weryfikacja kompletności i prawidłowości raportów
- wykrywanie potencjalnych konfliktów interesów
- wspomaganie przy podjęciu decyzji (np. poprzez zebranie danych wymaganych do podjęcia decyzji)
Zastosowań AI w certyfikacji jest właściwie nieskończenie wiele – ogranicza nas tylko wyobraźnia programistów… i budżet jednostki certyfikującej.
autor: Joanna Nowak-Milewska, dyrektor Biura Certyfikacji Systemów Zarządzania w PCBC
